1 minuut samenvatting

Een ‘lekkende darm’ of leaky gut is geen officiële medische diagnose. De term wordt meestal gebruikt voor een verhoogde darmpermeabiliteit: een situatie waarin de darmbarrière doorlaatbaarder is dan normaal.

De darmbarrière vormt de grens tussen de inhoud van de darm en de rest van het lichaam. Deze barrière bestaat niet alleen uit darmepitheel, maar onder andere ook uit slijm, verbindingen tussen darmcellen, het immuunsysteem en het darmmicrobioom.

De doorlaatbaarheid van deze barrière is bovendien niet statisch. Voedingsstoffen moeten worden opgenomen, terwijl micro-organismen en andere potentieel schadelijke stoffen zoveel mogelijk buiten het onderliggende weefsel moeten blijven.

Bij verschillende aandoeningen zijn veranderingen in de darmpermeabiliteit aangetoond. Ook factoren zoals darminfecties, alcohol, bepaalde voedingspatronen en ontstekingsprocessen kunnen de barrièrefunctie beïnvloeden.

Een interessante vraag is wat er gebeurt wanneer de barrière doorlaatbaarder wordt. Bestanddelen afkomstig van darmbacteriën, waaronder lipopolysacharide (LPS), kunnen dan mogelijk gemakkelijker in contact komen met het immuunsysteem. Dit kan ontstekingssignalen activeren.

Daarmee ontstaat een biologisch plausibele verbinding tussen:

darmbarrière → microbiële producten → immuunactivatie → ontstekingssignalen

Maar dit betekent niet automatisch dat een ‘lekkende darm’ de oorzaak is van laaggradige ontsteking of chronische ziekte. De relatie kan ook andersom werken: ontsteking en metabole ontregeling kunnen zelf de darmbarrière beïnvloeden.

In dit artikel bekijken we daarom kritisch wat we werkelijk weten over leaky gut, darmpermeabiliteit en laaggradige ontsteking — en waar populaire claims verder gaan dan het wetenschappelijke bewijs.

Lees ook: Laaggradige ontsteking: wat is het en waarom speelt het een rol bij chronische ziekten?

Inleiding

‘Herstel je lekkende darm’ is een boodschap die online regelmatig voorbijkomt. Een leaky gut zou verantwoordelijk zijn voor vermoeidheid, huidproblemen, auto-immuunziekten, hormonale klachten en allerlei andere chronische aandoeningen.

De werkelijkheid is genuanceerder.

Dat de darmwand selectief doorlaatbaar is, staat wetenschappelijk niet ter discussie. Ook weten we dat deze intestinale permeabiliteit onder bepaalde omstandigheden kan veranderen.

Maar daarmee is nog niet aangetoond dat er een afzonderlijk leaky gut syndrome bestaat dat allerlei chronische klachten veroorzaakt.

Toch is het onderwerp wetenschappelijk interessant. De darm vormt namelijk een enorm grensoppervlak tussen ons lichaam en de buitenwereld. Aan de ene kant bevinden zich voedingsstoffen en biljoenen micro-organismen; aan de andere kant liggen immuuncellen, bloedvaten en zenuwweefsel.

Wanneer de regulatie van deze grens verandert, kunnen processen ontstaan die verder reiken dan alleen de darm.

Een belangrijk onderzoeksgebied richt zich daarom op de vraag of een verhoogde darmpermeabiliteit kan bijdragen aan immuunactivatie en laaggradige ontsteking. Daarbij krijgen microbiële bestanddelen zoals LPS veel aandacht.

Het interessante is dat deze relatie waarschijnlijk niet simpelweg één richting op loopt. Ontsteking kan de darmbarrière beïnvloeden, terwijl veranderingen in de darmbarrière mogelijk weer invloed hebben op immuunactiviteit.

Dat maakt de vraag interessanter dan alleen: heb ik een lekkende darm?

De betere vraag is:

hoe werkt de darmbarrière, waardoor kan haar doorlaatbaarheid veranderen en wat betekent dat daadwerkelijk voor onze gezondheid?

Lees ook: De huid-darm-as: wat weten we werkelijk over de relatie tussen darm en huid?

Wat wordt bedoeld met een lekkende darm?

De term lekkende darm is een populaire benaming voor wat wetenschappelijk meestal wordt beschreven als een verhoogde intestinale permeabiliteit.

Dat betekent dat de darmwand onder bepaalde omstandigheden gemakkelijker bepaalde stoffen doorlaat.

Het woord ‘lek’ kan daarbij een verkeerd beeld oproepen. De darmwand is namelijk van nature geen volledig gesloten muur.

De darm moet doorlaatbaar zijn

Een belangrijke taak van de dunne darm is het opnemen van voedingsstoffen. Daarvoor moeten moleculen vanuit de darminhoud de darmbarrière kunnen passeren.

Tegelijkertijd moet de barrière voorkomen dat ongewenste micro-organismen en potentieel schadelijke stoffen ongecontroleerd het onderliggende weefsel bereiken.

De darmbarrière is daarom selectief permeabel.

Het gaat bij verhoogde darmpermeabiliteit dus niet om grote gaten in de darmwand waar bacteriën en voedselresten vrij doorheen stromen. Het gaat om veranderingen in de regulatie van een biologisch systeem dat voortdurend bepaalt welke stoffen wel en niet kunnen passeren.

Leaky gut is niet hetzelfde als leaky gut syndrome

Dit onderscheid is belangrijk.

Verhoogde intestinale permeabiliteit is een fysiologisch verschijnsel dat wetenschappelijk kan worden onderzocht en bij verschillende aandoeningen is beschreven.

Een universeel ‘leaky gut syndrome’ waarbij een lekkende darm als zelfstandige diagnose uiteenlopende chronische klachten veroorzaakt, is iets anders. Daarvoor bestaat veel minder wetenschappelijke onderbouwing.

Dat een persoon vermoeidheid, huidklachten of andere symptomen heeft, betekent daarom niet automatisch dat er sprake is van een verhoogde darmpermeabiliteit.

En zelfs wanneer een veranderde permeabiliteit wordt gevonden, blijft de vraag of deze oorzaak, gevolg of onderdeel van een breder ziekteproces is.

Hoe werkt de darmbarrière normaal?

De darmbarrière is veel meer dan één laag darmcellen.

Je kunt haar beter zien als een meervoudig verdedigingssysteem waarin fysieke, chemische, microbiële en immunologische onderdelen samenwerken.

Slijmlaag en darmmicrobioom

Aan de kant van het darmlumen bevindt zich een slijmlaag. Deze vormt een eerste scheiding tussen de darminhoud en het darmepitheel.

In en rondom dit ecosysteem leven grote aantallen micro-organismen. Het darmmicrobioom kan stoffen produceren die invloed hebben op de lokale omgeving en op de functie van darmcellen.

De relatie tussen microbioom en darmbarrière werkt daarbij twee kanten op: het microbioom kan de barrièrefunctie beïnvloeden, terwijl veranderingen in de darmomgeving op hun beurt het microbioom kunnen beïnvloeden.

Lees ook: De huid-darm-as: wat weten we werkelijk over de relatie tussen darm en huid?

Darmepitheel en tight junctions

Onder de slijmlaag bevindt zich een enkele laag epitheelcellen.

Deze cellen liggen dicht tegen elkaar aan. Tussen de cellen bevinden zich eiwitcomplexen die bekendstaan als tight junctions. Deze helpen reguleren welke stoffen tussen de darmcellen door kunnen bewegen.

Tight junctions zijn geen simpele deuren die alleen ‘open’ of ‘dicht’ staan. Hun functie wordt voortdurend gereguleerd door signalen vanuit onder andere voeding, micro-organismen, immuunsysteem en darmepitheel.

Het immuunsysteem bewaakt de grens

Direct achter het darmepitheel bevindt zich veel immuunweefsel.

Dat is logisch: het immuunsysteem moet onderscheid kunnen maken tussen bijvoorbeeld onschadelijke voedingsbestanddelen, commensale micro-organismen en potentiële ziekteverwekkers.

De darmbarrière is daarom niet alleen een fysieke muur. Het is een actief grensgebied waarin epitheel, microbioom en immuunsysteem voortdurend met elkaar communiceren.

Wanneer wordt de darmbarrière doorlaatbaarder?

Darmpermeabiliteit is geen vaste eigenschap. De doorlaatbaarheid van de darmwand kan veranderen als reactie op de omstandigheden in en rondom de darm.

Dat kan tijdelijk en fysiologisch zijn, maar veranderingen in barrièrefunctie worden ook gezien bij verschillende ziekteprocessen.

Ontsteking en beschadiging

Bij duidelijke ontstekingsziekten van de darm kan de barrièrefunctie verstoord raken.

Een bekend voorbeeld is een inflammatoire darmziekte zoals de ziekte van Crohn. Wanneer darmweefsel ontstoken of beschadigd raakt, kan ook de normale regulatie van de barrière veranderen.

Dat laat meteen zien waarom oorzaak en gevolg moeilijk van elkaar te scheiden zijn.

Een verhoogde darmpermeabiliteit kan mogelijk bijdragen aan immuunactivatie, maar immuunactivatie en ontsteking kunnen óók de darmbarrière beschadigen of doorlaatbaarder maken.

Ook zonder zichtbare darmschade

Veranderingen in permeabiliteit zijn niet uitsluitend beschreven bij aandoeningen waarbij ernstige darmschade zichtbaar is.

Ook bij andere omstandigheden en ziektebeelden worden subtielere veranderingen onderzocht.

Bij PDS zijn bijvoorbeeld bij bepaalde subgroepen veranderingen in darmpermeabiliteit gevonden, maar dit is nadrukkelijk geen universeel kenmerk van iedere persoon met PDS.

Lees ook: Prikkelbare darm en de brain-gut-axis: waarom je darmen en brein elkaar beïnvloeden

Daarom is het te eenvoudig om van een verhoogde darmpermeabiliteit één afzonderlijke ziekte te maken. Het lijkt eerder een biologisch proces dat in verschillende contexten kan optreden.

Welke factoren kunnen de darmpermeabiliteit beïnvloeden?

De darmbarrière reageert voortdurend op signalen uit haar omgeving. Daardoor kunnen verschillende factoren de barrièrefunctie beïnvloeden.

Belangrijk is daarbij onderscheid te maken tussen factoren waarvoor behoorlijk wat humaan bewijs bestaat en mechanismen die vooral uit experimenteel onderzoek bekend zijn.

Darminfecties

Een acute darminfectie kan tijdelijk ontsteking en beschadiging van het darmepitheel veroorzaken.

Bij de meeste mensen herstelt de darm daarna. Bij een deel kunnen echter langer veranderingen in darmfunctie, gevoeligheid of immuunactiviteit aanwezig blijven.

Dit is bijvoorbeeld relevant bij post-infectieuze PDS.

Alcohol

Alcohol kan de barrièrefunctie van de darm beïnvloeden. Vooral bij hogere of chronische blootstelling zijn effecten beschreven op het darmepitheel, tight junctions en de interactie tussen darm en lever.

Dit is interessant omdat microbiële producten die vanuit de darm in de circulatie terechtkomen via de poortader als eerste de lever bereiken.

Hier ontstaat een mogelijke verbinding tussen darmbarrière en metabole levergezondheid.

Lees ook: Leververvetting (NAFLD): meer dan een leverprobleem

Voeding en metabole gezondheid

Ook voeding wordt veel onderzocht.

In experimentele modellen kunnen bepaalde voedingspatronen veranderingen veroorzaken in microbioom, slijmlaag en darmbarrière. Bij mensen is het beeld complexer en is het moeilijk om één voedingsmiddel als oorzaak van verhoogde darmpermeabiliteit aan te wijzen.

Ook obesitas en metabole ontregeling worden in verband gebracht met veranderingen in de darmbarrière en blootstelling aan microbiële producten.

Daarbij is opnieuw de richting van het verband niet volledig duidelijk.

Lees ook: Metabool syndroom: wanneer meerdere risicofactoren samenkomen

Hoe kan een verhoogde darmdoorlaatbaarheid het immuunsysteem activeren?

Hier komen we bij het centrale verband van dit artikel.

In het darmlumen bevinden zich enorme aantallen micro-organismen. Zolang de interactie tussen deze micro-organismen, slijmlaag, darmepitheel en immuunsysteem goed gereguleerd verloopt, vormt dat op zichzelf geen probleem.

Wanneer de barrièrefunctie verandert, kan het immuunsysteem echter aan meer microbiële bestanddelen worden blootgesteld.

LPS als voorbeeld

Een veel onderzocht bestanddeel is lipopolysacharide (LPS), een onderdeel van het buitenmembraan van gramnegatieve bacteriën.

LPS kan door het aangeboren immuunsysteem worden herkend via receptoren waaronder Toll-like receptor 4 (TLR4).

Activatie van dergelijke herkenningsroutes kan leiden tot de productie van ontstekingsmediatoren.

Een mogelijke route is daarmee:

veranderde darmbarrière → grotere blootstelling aan microbiële producten → activatie van aangeboren immuunroutes → ontstekingssignalen

Dit mechanisme is biologisch goed voorstelbaar en uitgebreid experimenteel onderzocht.

Maar daarmee is nog niet bewezen dat een verhoogde darmpermeabiliteit bij mensen automatisch leidt tot chronische laaggradige ontsteking.

Precies dat onderscheid wordt in populaire uitleg over leaky gut nogal eens overgeslagen.

Lokale én systemische effecten

Een immuunreactie hoeft bovendien niet meteen te betekenen dat het hele lichaam ontstoken raakt.

Een groot deel van de interactie tussen microbiële producten en het immuunsysteem vindt lokaal plaats. De darm en lever beschikken daarnaast over mechanismen om microbiële stoffen te verwerken.

Interessant wordt het wanneer deze regulatie langdurig verandert en geringe hoeveelheden microbiële producten vaker de systemische circulatie bereiken.

Dit vormt de basis voor onderzoek naar metabole endotoxemie en de mogelijke relatie met laaggradige ontsteking.

Lees ook: Laaggradige ontsteking: wat is het en waarom speelt het een rol bij chronische ziekten?

Van microbiële producten naar laaggradige ontsteking

Wanneer microbiële bestanddelen vanuit de darm vaker in contact komen met het immuunsysteem, kunnen zij het aangeboren immuunsysteem activeren.

Dat is op zichzelf geen afwijkend proces. Het immuunsysteem is juist ontworpen om microbiële structuren te herkennen. De vraag is vooral wat er gebeurt wanneer deze blootstelling langduriger of groter wordt dan normaal.

Van lokale afweer naar systemische signalen

Immuuncellen herkennen kenmerkende structuren van micro-organismen via zogenoemde pattern recognition receptors. Activatie van deze receptoren kan leiden tot de productie van ontstekingsmediatoren, waaronder verschillende cytokinen.

Normaal gesproken vindt veel van deze interactie lokaal in en rond de darm plaats. Daarnaast vormt de lever een belangrijke tweede verdedigingslinie. Stoffen die vanuit de darm worden opgenomen, bereiken via de poortader eerst de lever, waar microbiële producten voor een belangrijk deel kunnen worden verwerkt en verwijderd.

Wanneer de blootstelling toeneemt of deze regulatie verandert, kunnen microbiële signalen mogelijk sterker bijdragen aan systemische immuunactivatie.

Waar komt laaggradige ontsteking in beeld?

Bij een acute infectie kan het immuunsysteem een krachtige ontstekingsreactie veroorzaken. Laaggradige ontsteking is iets anders: hierbij is sprake van een veel subtielere, langdurige activatie van ontstekingsprocessen.

Een van de hypothesen is dat chronische blootstelling aan geringe hoeveelheden microbiële producten vanuit de darm hieraan kan bijdragen.

Dat betekent niet:

lekkende darm → laaggradige ontsteking

als een bewezen universele keten.

Het gaat eerder om een mogelijke wisselwerking tussen:

darmbarrière ↔ microbiële blootstelling ↔ immuunactivatie ↔ metabole gezondheid

Vooral binnen onderzoek naar obesitas, insulineresistentie en metabole aandoeningen heeft deze verbinding veel aandacht gekregen.

Lees ook: Laaggradige ontsteking: wat is het en waarom speelt het een rol bij chronische ziekten?

Welke rol speelt LPS bij metabole endotoxemie?

Een van de meest onderzochte microbiële bestanddelen binnen dit mechanisme is lipopolysacharide (LPS).

LPS is een bestanddeel van het buitenmembraan van gramnegatieve bacteriën. Wanneer LPS in contact komt met het aangeboren immuunsysteem, kan het onder andere via Toll-like receptor 4 (TLR4) ontstekingsroutes activeren.

Dat maakt LPS interessant als mogelijke verbinding tussen darmmicrobiota, immuunsysteem en stofwisseling.

Wat is metabole endotoxemie?

De term metabole endotoxemie werd bekend door experimenteel onderzoek waarin een langdurige, geringe verhoging van circulerend LPS in verband werd gebracht met metabole veranderingen.

In dieronderzoek bleek dat een vetrijk voedingspatroon de hoeveelheid circulerend LPS kon verhogen. Het kunstmatig verhogen van LPS leidde vervolgens tot onder andere ontstekingsactiviteit, gewichtstoename en insulineresistentie.

Dat leverde een interessant model op:

voeding → darmmicrobioom/barrière → LPS → immuunactivatie → metabole ontregeling

Dit mechanisme heeft veel vervolgonderzoek gestimuleerd.

Van muis naar mens is een grote stap

Hier is wetenschappelijke voorzichtigheid belangrijk.

Dat LPS in diermodellen metabole ontregeling kan veroorzaken, betekent niet automatisch dat hetzelfde mechanisme bij mensen in dezelfde mate verantwoordelijk is voor obesitas, insulineresistentie of diabetes type 2.

Bij mensen zijn associaties gevonden tussen markers van endotoxemie, obesitas, insulineresistentie en metabole aandoeningen. Maar humane studies zijn minder eenduidig en het betrouwbaar meten van zeer lage LPS-concentraties in bloed is technisch lastig.

Bovendien kunnen verschillende processen tegelijkertijd spelen. Obesitas en metabole ontregeling kunnen zelf invloed hebben op immuunactiviteit, microbioom en darmbarrière.

Metabole endotoxemie is daarom een interessant biologisch model, maar geen bewezen allesverklarende oorzaak van metabole ziekte.

Lees ook: Insulineresistentie: wat is het en hoe ontstaat het?

Lees ook: Metabool syndroom: wanneer meerdere risicofactoren samenkomen

Is een lekkende darm oorzaak of gevolg van ontsteking?

Dit is misschien wel de belangrijkste vraag van het artikel.

Online wordt vaak een eenvoudige volgorde voorgesteld:

lekkende darm → stoffen lekken het lichaam in → ontsteking → chronische ziekte

De wetenschappelijke werkelijkheid lijkt veel minder lineair.

Ontsteking kan óók de darmbarrière beïnvloeden

Ontstekingsmediatoren kunnen invloed hebben op darmepitheel en eiwitten die betrokken zijn bij de verbinding tussen darmcellen. Daardoor kan bestaande immuunactivatie de barrièrefunctie beïnvloeden.

Er kan dus ook een route bestaan in de tegenovergestelde richting:

ontsteking → veranderde darmbarrière → verhoogde permeabiliteit

Bij aandoeningen waarbij al duidelijke inflammatie aanwezig is, wordt het daardoor moeilijk om vast te stellen wat oorzaak en wat gevolg is.

Metabole ontregeling kan eveneens meespelen

Een vergelijkbaar probleem zien we bij obesitas en metabole aandoeningen.

Visceraal vetweefsel kan ontstekingsmediatoren produceren en metabole ontregeling gaat gepaard met veranderingen in verschillende immuun- en hormonale processen. Tegelijkertijd worden bij deze aandoeningen veranderingen in microbioom en darmbarrière beschreven.

Daardoor ontstaat mogelijk geen lineaire keten, maar een wederzijds beïnvloedend netwerk:

darmbarrière ↔ microbioom ↔ immuunactivatie ↔ metabole gezondheid

Dat past beter bij de huidige kennis dan het idee dat één 'lekkende darm' aan het begin staat van alle ontstekingsprocessen.

Een biologisch mechanisme is nog geen diagnose

Dit onderscheid heeft ook praktische betekenis.

Dat verhoogde darmpermeabiliteit bij bepaalde aandoeningen voorkomt, betekent niet dat iedere persoon met vermoeidheid, huidklachten, auto-immuniteit of metabole problemen een lekkende darm heeft.

En zelfs wanneer een verhoogde permeabiliteit aantoonbaar zou zijn, moet nog worden vastgesteld welke betekenis deze heeft binnen het totale ziekteproces.

De term leaky gut kan daarom nuttig zijn om het mechanisme begrijpelijk te maken, zolang we niet vergeten dat de darmbarrière onderdeel is van een veel groter biologisch netwerk.

Bij welke aandoeningen wordt verhoogde darmpermeabiliteit gezien?

Een verhoogde darmpermeabiliteit is geen ziekte op zichzelf. Veranderingen in de barrièrefunctie zijn beschreven bij uiteenlopende aandoeningen, maar de sterkte van het bewijs en de klinische betekenis verschillen sterk.

Darmaandoeningen

Het duidelijkst is de relatie bij aandoeningen waarbij de darm zelf betrokken is.

Bij coeliakie kan blootstelling aan gluten bij daarvoor gevoelige mensen leiden tot een immuunreactie en beschadiging van het darmslijmvlies. Daarbij kan ook de barrièrefunctie veranderen.

Ook bij inflammatoire darmziekten, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa, worden veranderingen in darmpermeabiliteit gezien. Hier is echter meteen het probleem van oorzaak en gevolg zichtbaar: ontsteking en beschadiging van het darmweefsel kunnen zélf de barrière doorlaatbaarder maken.

Bij PDS is het beeld minder eenduidig. Bij bepaalde subgroepen, waaronder sommige mensen met PDS-D of post-infectieuze PDS, worden veranderingen gevonden. Verhoogde darmpermeabiliteit is echter geen kenmerk van iedere persoon met PDS.

Lees ook: Prikkelbare darm en de brain-gut-axis: waarom je darmen en brein elkaar beïnvloeden

Buiten de darm

Ook bij obesitas, metabole leverziekte en diabetes type 2 wordt onderzocht of veranderingen in darmbarrière en blootstelling aan microbiële producten een rol spelen.

Daarnaast bestaat onderzoek naar darmpermeabiliteit bij auto-immuunziekten en andere chronische aandoeningen.

Hier moeten we nog voorzichtiger zijn. Dat twee verschijnselen vaker tegelijkertijd worden gevonden, bewijst niet dat een verhoogde darmpermeabiliteit de ziekte veroorzaakt.

Een veranderd darmmilieu kan onderdeel zijn van een veel breder ziekteproces waarin ook voeding, medicatie, immuunactiviteit, metabole gezondheid en het microbioom veranderen.

Lees ook: Diabetes type 2: oorzaken, symptomen en behandeling

Lees ook: Leververvetting (NAFLD): meer dan een leverprobleem

Welke rol spelen voeding, alcohol en het darmmicrobioom?

Omdat de darmbarrière voortdurend in contact staat met voeding en micro-organismen, is er veel belangstelling voor de vraag of leefstijl de permeabiliteit kan beïnvloeden.

Dat is aannemelijk, maar de populaire boodschap dat specifieke voedingsmiddelen de darm simpelweg 'lek maken' is te kort door de bocht.

Voeding

Voedingsbestanddelen beïnvloeden het darmmilieu op verschillende manieren. Ze leveren voedingsstoffen aan darmcellen, maar vormen ook een voedingsbron voor darmbacteriën.

Vooral voedingsvezels zijn interessant. Darmbacteriën kunnen bepaalde vezels fermenteren tot korteketenvetzuren, waaronder butyraat. Deze metabolieten spelen een rol in de energievoorziening van darmepitheel en in verschillende processen die betrokken zijn bij de barrièrefunctie.

Daarmee is echter niet aangetoond dat één specifiek voedingsmiddel een 'lekkende darm herstelt'.

Ook voedingspatronen rijk aan sterk bewerkte producten en verzadigd vet worden onderzocht in relatie tot microbioom, metabole endotoxemie en barrièrefunctie. Veel mechanistische aanwijzingen komen echter uit dier- en laboratoriumonderzoek. De vertaalslag naar mensen vraagt voorzichtigheid.

Alcohol

Voor alcohol is het bewijs dat hoge en chronische blootstelling de darmbarrière kan verstoren overtuigender.

Alcohol en zijn metabolieten kunnen invloed hebben op darmepitheel, tight junctions en het darmmicrobioom. Hierdoor kan de blootstelling van de lever aan microbiële producten toenemen.

Dit is een van de mechanismen waarmee de darm-lever-as betrokken kan zijn bij alcoholgerelateerde leverziekte.

Darmmicrobioom

Ook het darmmicrobioom staat in wisselwerking met de barrière.

Micro-organismen produceren metabolieten die de slijmlaag, darmcellen en het lokale immuunsysteem kunnen beïnvloeden. Tegelijkertijd bepaalt het darmmilieu mede welke micro-organismen daar kunnen gedijen.

Het is dus geen eenrichtingsverkeer:

voeding ↔ microbioom ↔ darmbarrière ↔ immuunsysteem

Dat maakt het aantrekkelijk om het microbioom als aangrijpingspunt te zien, maar betekent niet dat we bij een individuele patiënt eenvoudig kunnen bepalen welke bacteriën moeten worden toegevoegd of verwijderd om de darmbarrière te 'repareren'.

Lees ook: De huid-darm-as: wat weten we werkelijk over de relatie tussen darm en huid?

Kun je testen of je een lekkende darm hebt?

Er bestaan wetenschappelijke methoden om de darmpermeabiliteit te onderzoeken. Dat betekent echter niet dat er één eenvoudige test bestaat waarmee in de dagelijkse praktijk betrouwbaar kan worden vastgesteld dat iemand een 'leaky gut syndrome' heeft.

Permeabiliteit kan worden gemeten

In onderzoek worden bijvoorbeeld testen gebruikt waarbij bepaalde suikermoleculen worden ingenomen en vervolgens wordt gemeten hoeveel daarvan in de urine terugkomt.

Een bekend voorbeeld is de lactulose-mannitoltest. Omdat deze moleculen op verschillende manieren door de darmbarrière worden opgenomen, kan hun verhouding informatie geven over de barrièrefunctie.

Daarnaast worden in onderzoek andere markers en technieken gebruikt.

Hoe zit het met zonuline?

Zonuline wordt regelmatig aangeboden als bloed- of ontlastingstest voor een 'lekkende darm'.

Daar is voorzichtigheid geboden.

Zonuline is betrokken bij regulatie van tight junctions, maar commerciële assays meten niet altijd specifiek het eiwit dat oorspronkelijk als zonuline is beschreven. Bovendien is onvoldoende aangetoond dat één zonulinewaarde betrouwbaar kan vaststellen of een individuele patiënt klinisch relevante verhoogde darmpermeabiliteit heeft.

Een afwijkende commerciële testuitslag is daarom niet hetzelfde als de diagnose 'lekkende darm'.

Klachten zijn geen permeabiliteitstest

Ook symptomen zoals vermoeidheid, een opgeblazen gevoel, huidklachten of voedselgevoeligheden kunnen niet worden gebruikt om verhoogde darmpermeabiliteit vast te stellen.

Deze klachten komen bij veel verschillende aandoeningen voor.

Daarom is het belangrijk eerst te onderzoeken waardoor de klachten worden veroorzaakt, in plaats van ze automatisch aan een lekkende darm toe te schrijven.

Kun je een lekkende darm ‘herstellen’?

Online wordt vaak gesproken over het 'herstellen' of 'dichten' van de darm.

Biologisch gezien is dat een wat misleidende voorstelling. De darmbarrière hoort namelijk doorlaatbaar te zijn en vernieuwt zichzelf voortdurend.

De relevante vraag is dus niet hoe we de darm volledig kunnen afsluiten, maar hoe een gezonde barrièrefunctie kan worden ondersteund en hoe factoren die deze verstoren kunnen worden aangepakt.

Behandel eerst de onderliggende oorzaak

Wanneer verhoogde darmpermeabiliteit onderdeel is van een aandoening, ligt het voor de hand om vooral die aandoening te behandelen.

Bij coeliakie betekent dit bijvoorbeeld een strikt glutenvrij dieet. Bij inflammatoire darmziekten staat behandeling van de ontsteking centraal.

Daarmee kan ook de darmbarrière verbeteren.

Dat illustreert opnieuw waarom leaky gut niet altijd als zelfstandige aandoening moet worden behandeld.

Supplementen voor een lekkende darm?

Voor verschillende voedingsstoffen en supplementen wordt geclaimd dat ze de darmbarrière herstellen. Denk aan glutamine, zink, probiotica, polyfenolen en verschillende kruidenextracten.

Voor sommige hiervan bestaan interessante experimentele of klinische gegevens over specifieke markers van de barrièrefunctie. Het bewijs verschilt echter sterk per stof, dosering en patiëntengroep.

Daaruit volgt nog geen universeel 'leaky-gut-protocol' dat voor iedereen zinvol is.

Een supplement kan bovendien niet worden losgekoppeld van de onderliggende oorzaak van de klachten.

Wat kun je zelf doen om de darmbarrière te ondersteunen?

Hoewel er geen bewezen universeel protocol bestaat om een 'lekkende darm te genezen', zijn er wel algemene maatregelen die bijdragen aan een gezonde darmomgeving en metabole gezondheid.

Denk onder andere aan:

• een gevarieerd voedingspatroon met voldoende vezelrijke plantaardige producten;
• voldoende groente, fruit, peulvruchten, noten en volkorenproducten voor zover deze worden verdragen;
• overmatige alcoholconsumptie vermijden;
• regelmatig bewegen;
• voldoende slapen;
• niet onnodig langdurig voedingsmiddelen uitsluiten;
• onderliggende darm- of metabole aandoeningen adequaat laten behandelen.

Dit zijn geen specifieke behandelingen voor leaky gut. Ze ondersteunen bredere processen die samenhangen met darm-, immuun- en metabole gezondheid.

Bij aanhoudende darmklachten is het belangrijker om de oorzaak daarvan te onderzoeken dan zelfstandig een streng 'darmherstelprotocol' te volgen.

Wanneer is verder medisch onderzoek verstandig?

Een vermoeden van een lekkende darm mag geen reden zijn om mogelijke onderliggende aandoeningen over het hoofd te zien.

Neem bij aanhoudende of terugkerende darmklachten contact op met de huisarts, zeker wanneer sprake is van:

• bloed bij de ontlasting;
• onbedoeld gewichtsverlies;
• langdurige of ernstige diarree;
• aanhoudende buikpijn;
• koorts of duidelijk ziek zijn;
• aanwijzingen voor bloedarmoede;
• nachtelijke klachten;
• een duidelijke verandering van het ontlastingspatroon;
• coeliakie, inflammatoire darmziekte of darmkanker in de familie.

Ook bij langdurige klachten zonder deze alarmsignalen kan medisch onderzoek zinvol zijn.

De vraag 'heb ik een lekkende darm?' is daarbij vaak minder behulpzaam dan de vraag 'waardoor ontstaan mijn klachten?'

Wat zegt de wetenschap?

De wetenschap achter darmpermeabiliteit is veel genuanceerder dan veel populaire informatie over leaky gut doet vermoeden.

Wat weten we redelijk zeker?

De darmbarrière is een dynamisch biologisch systeem waarvan de permeabiliteit kan veranderen.

Veranderingen in darmpermeabiliteit zijn aangetoond bij verschillende aandoeningen, waaronder coeliakie en inflammatoire darmziekten. Ook bij bepaalde subgroepen met PDS en verschillende metabole aandoeningen worden veranderingen beschreven.

Daarnaast is goed onderbouwd dat microbiële producten zoals LPS het aangeboren immuunsysteem kunnen activeren.

Er bestaat dus een biologisch plausibele verbinding tussen:

darmbarrière → microbiële blootstelling → immuunactivatie

Waar wordt het bewijs zwakker?

Veel onduidelijker is hoe belangrijk dit mechanisme is als oorzaak van chronische ziekte bij mensen.

Voor metabole endotoxemie bestaat sterk mechanistisch en dierexperimenteel bewijs, terwijl het humane onderzoek complexer en minder consistent is.

Ook weten we niet bij iedere aandoening of verhoogde darmpermeabiliteit:

oorzaak → gevolg → versterkende factor → of slechts een marker van het ziekteproces

is.

Daarom gaat de populaire claim dat een lekkende darm aan de basis ligt van vrijwel alle chronische aandoeningen veel verder dan de huidige wetenschap ondersteunt.

Geen bewijs voor één leaky-gut-syndroom

Er bestaat momenteel geen breed geaccepteerde medische diagnose 'leaky gut syndrome' waarmee een verzameling aspecifieke klachten kan worden verklaard.

Dat betekent niet dat intestinale permeabiliteit onbelangrijk is.

Integendeel: onderzoek naar de darmbarrière helpt ons beter begrijpen hoe microbioom, immuunsysteem en stofwisseling met elkaar communiceren.

De wetenschappelijk interessante vraag is daarom niet óf leaky gut 'bestaat', maar wanneer veranderingen in darmpermeabiliteit klinisch relevant zijn en welke rol ze binnen een specifiek ziekteproces spelen.

Samenvatting

Een lekkende darm is een populaire benaming voor verhoogde intestinale permeabiliteit. Dat is een werkelijk fysiologisch verschijnsel, maar geen universele diagnose voor chronische klachten.

De darmbarrière bestaat uit meerdere verdedigingslagen die voortdurend samenwerken met het darmmicrobioom en immuunsysteem.

Wanneer de barrièrefunctie verandert, kan de blootstelling aan microbiële producten zoals LPS toenemen. Deze stoffen kunnen het aangeboren immuunsysteem activeren en vormen daarmee een mogelijke verbinding tussen de darm en laaggradige ontsteking.

Vooral het concept metabole endotoxemie heeft geleid tot veel onderzoek naar de relatie tussen darmbarrière, obesitas, insulineresistentie en metabole ziekte.

Maar de relatie is niet simpelweg:

lekkende darm → ontsteking → ziekte

Ontsteking en metabole ontregeling kunnen namelijk óók de darmbarrière beïnvloeden. Oorzaak en gevolg lopen daardoor vaak door elkaar.

De darmbarrière lijkt daarom beter te begrijpen als onderdeel van een wederzijds beïnvloedend netwerk dan als het beginpunt van één lineaire ziekteketen.

Veelgestelde vragen

Bestaat een lekkende darm echt?

Verhoogde intestinale permeabiliteit bestaat en kan wetenschappelijk worden gemeten. Het populaire leaky gut syndrome, waarbij een lekkende darm als zelfstandige diagnose allerlei chronische klachten zou veroorzaken, is echter niet als zodanig breed medisch erkend.

Welke symptomen krijg je van een lekkende darm?

Er bestaat geen specifieke combinatie van symptomen waarmee verhoogde darmpermeabiliteit betrouwbaar kan worden vastgesteld. Klachten zoals buikpijn, een opgeblazen gevoel, vermoeidheid of huidproblemen kunnen veel verschillende oorzaken hebben.

Veroorzaakt een lekkende darm laaggradige ontsteking?

Een verhoogde blootstelling aan microbiële producten kan immuunroutes activeren en is een plausibel mechanisme waardoor darmpermeabiliteit aan ontstekingsprocessen zou kunnen bijdragen. Bij mensen is echter niet aangetoond dat een lekkende darm een universele oorzaak van laaggradige ontsteking is.

Wat is LPS?

Lipopolysacharide (LPS) is een bestanddeel van het buitenmembraan van gramnegatieve bacteriën. Het aangeboren immuunsysteem kan LPS herkennen en daarop reageren met activatie van ontstekingsroutes.

Wat is metabole endotoxemie?

Metabole endotoxemie verwijst naar een relatief geringe verhoging van microbiële producten zoals LPS in de circulatie die in verband wordt gebracht met metabole ontstekingsprocessen. Het concept is sterk onderbouwd in experimenteel onderzoek, maar de precieze klinische betekenis bij mensen wordt nog onderzocht.

Kun je een lekkende darm testen?

Darmpermeabiliteit kan in wetenschappelijk en specialistisch onderzoek worden gemeten, bijvoorbeeld met bepaalde suikertesten. Er bestaat echter geen eenvoudige commerciële test waarmee betrouwbaar kan worden vastgesteld dat iemand een klinisch 'leaky gut syndrome' heeft.

Is zonuline een betrouwbare test voor leaky gut?

Een losse zonulinebepaling is onvoldoende om een lekkende darm betrouwbaar vast te stellen. Vooral de specificiteit van bepaalde commerciële assays en de interpretatie van de uitslag zijn belangrijke beperkingen.

Kun je een lekkende darm herstellen met glutamine of probiotica?

Voor verschillende supplementen bestaan aanwijzingen dat ze onder specifieke omstandigheden invloed kunnen hebben op onderdelen van de darmbarrière. Dat is niet hetzelfde als bewijs dat glutamine, probiotica of andere supplementen een universele 'lekkende darm' kunnen herstellen. De onderliggende aandoening en individuele situatie zijn bepalend.

Is een lekkende darm oorzaak of gevolg?

Beide zijn mogelijk. Een veranderde darmbarrière kan de blootstelling aan microbiële producten beïnvloeden, terwijl ontsteking en ziekteprocessen op hun beurt de darmbarrière kunnen veranderen. Juist deze bidirectionele relatie is belangrijk om het concept leaky gut goed te begrijpen.

Bronnen

Bischoff SC, Barbara G, Buurman W, Ockhuizen T, Schulzke JD, Serino M, Tilg H, Watson A, Wells JM. Intestinal permeability – a new target for disease prevention and therapy. BMC Gastroenterol. 2014 Nov 18;14:189. doi: 10.1186/s12876-014-0189-7.

Camilleri M. Leaky gut: mechanisms, measurement and clinical implications in humans. Gut. 2019 Aug;68(8):1516-1526. doi: 10.1136/gutjnl-2019-318427. PMID: 31076401.

Camilleri M. What is the leaky gut? Clinical considerations in humans. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2021 Sep 1;24(5):473-482. doi: 10.1097/MCO.0000000000000778. PMID: 34138767.

Cani PD, Amar J, Iglesias MA, Poggi M, Knauf C, Bastelica D, Neyrinck AM, Fava F, Tuohy KM, Chabo C, Waget A, Delmée E, Cousin B, Sulpice T, Chamontin B, Ferrières J, Tanti JF, Gibson GR, Casteilla L, Delzenne NM, Alessi MC, Burcelin R. Metabolic endotoxemia initiates obesity and insulin resistance. Diabetes. 2007 Jul;56(7):1761-1772. doi: 10.2337/db06-1491. PMID: 17456850.

Odenwald MA, Turner JR. Intestinal permeability defects: is it time to treat? Clin Gastroenterol Hepatol. 2013 Sep;11(9):1075-1083. doi: 10.1016/j.cgh.2013.07.001. PMID: 23851019.

Quigley EMM. Leaky gut – concept or clinical entity? Curr Opin Gastroenterol. 2016 Mar;32(2):74-79. doi: 10.1097/MOG.0000000000000243. PMID: 26760399.